دولت او عروج نكرد و در دو جهان سرافراز نشد . چنگيز خان كه امروز به كورى اعدا در درك اسفل « 1 » مقتدا و پيشواى مغولان اوّلين و آخرين « 2 » است تا هزاران هزار بىگناه را به

--> - تربيت و نگهدارى ستوران و چهارپايان ؛ پيشهء ستوربان . بايد دانست كه ستور هر جانور چهارپايى را مىگويند عموما و اسب و استر و خر را خصوصا ( برهان ، جهانگيرى ) . بيهقى در داستان فقيه بوبكر حصيرى از قول استاد خود بونصر مشكان آرد « . . . چون قدحى چند بخورديم [ با خواجه احمد حسن ميمندى ] گفتم : زندگانى خداوند دراز باد ، روزى مسعود است ، حاجتى ديگر دارم . گفت : بخواه كه اجابت خوب يا بى . گفتم ابو الفتح [ بستى ] را با مشك ديدم ، و سخت نازيبا ستوربانى است » ( تاريخ ، 207 ، فيّاض ) . ( 1 ) . درك اسفل ، درك ، اصلا به معنى پيوستن و دريافتن است ؛ و نيز به معنى نهايت گودى هر چيزى ( تاج المصادر ) . درك اسفل : پايهء زيرين ؛ ته دوزخ . تعبير از قرآن مجيد ( نساء ، 4 / آيهء 145 ) اقتباس شده « إِنَّ الْمُنافِقِينَ فِي الدَّرْكِ الْأَسْفَلِ مِنَ النَّارِ وَ لَنْ تَجِدَ لَهُمْ نَصِيراً » - بيگمان دورويان در پايهء زيرين دوزخ باشند و آنان را ياورى نيابى » . واژهء مذكور چنان كه ملاحظه مىفرماييد به سكون راء است ولى در زبان فارسى معمولا آن را به فتح راء يعنى « درك » تلفّظ مىكنند ، و غالبا گمان مىكنند كه جمع آن دركات است ، در حالى كه دركات جمع دركه است كه به معنى منزلت است اگر نزول را اعتبار كنند ، و مقابل آن درجه است براى صعود ( كه آن هم لغتى قرآنى است ) الدركة محرّكة : المنزلة اذا اعتبرت النّزول . و يقابلها الدّرجه للصّاعد ، ج دركات . و دركات النار : منازل اهلها . و يقال : الجنّة درجات و النار دركات ( لسان ، درك ) . در مرصاد العباد ( 194 ، رياحى ) آرد : « اگر كسى سؤال كند كه چون به همان مقام بازخواهند رفت كه آمده‌اند سبب آمدن و فايدهء آن چيست ؟ جواب گوييم اگرچه با همان مقام شوند امّا نه چنان شوند كه آمدند بعضى با درجهء سعادت بازگردند و بعضى با دركهء شقاوت . . . » . ( 2 ) . مغولان اوّلين و آخرين ، ظاهرا مقصود عبيد از اين عبارت يكى از دو چيز است : 1 . مغولان اولين ، يعنى چنگيز و چنگيزيان ( اولاد نخستين او ) ، و مغولان آخرين : هولاكوخان و ديگر ايلخانيان ؛ 2 . همهء چنگيزمنشان پيش از چنگيز خان و پس از وى ، يعنى همهء آدمكشان و بيرحمان تاريخ !